Elektrisk späänang

Tekst üüb Öömrang

Füsikaalisk grate
Nööm	Elektrisk späänang
Formeltiaken faan't grate	$U$
Gratin- an Ianhaidensüsteem Ianhaid Dimensjuun SI-süsteem V M·L2·I−1·T−3 CGS-süsteem StatV M½·L½·T−1

At elektrisk späänang as en grate uun a füsiik. Det dää uun, hüföl elektrisk werk (= energii) nuadag as, am en elektrisk lääs faan en elektron of ion uun en elektrisk fial tu skebin.

Det Formeltiaken U komt faan latiinsk urgere (trak of pui). Uun't SI-süsteem woort at späänang uun't ianhaid Volt (V) efter Alessandro Volta beskrewen.

Huar det faan komt

Späänang entstäänt uun a natüür troch rofin, so üs bi en laid, huar onerskiaselk loft bienööder rofet. Uun a technik woort späänang miast troch induktsjuun häärsteld. Bi en baterii entstäänt späänang troch en cheemisk reaktsjuun.

Nat

För a hüshual woort uun föl lunen en späänang faan 220 V paroot steld, uun ööder lunen oober 110 V. Grater maskiinen brük 380 V. Wan maskiinen uun a gang san, suragt det späänang för struum.

Bestemangen

Det späänang woort bereegent ütj det elektrisk werk (= energii) $W_\mathrm{AB}\,$ (uun Joule of Wattsekunden of Newtonmeeter) an det elektrisk lääs (Q) (uun Coulomb).

Ütj

$W = \vec{F} \cdot \vec{s}$ an $\vec{F} = \vec{E} \cdot Q \,$

woort

$U_\mathrm{AB} = \frac{W_\mathrm{AB}}{Q}$

$Q$ = elektrisk lääs; $F$ = krääft; $E$ = elektrisk fialmäächt; $s$ = wai; $W_\mathrm{AB}$ = werk faan't skebin

Späänang an struum

Hüföl struum $I$ bi en was späänang $U$ lääpt, hinget faan di wederstant $R$ (uun Ohm) faan di struumfeerer (of det maskiin) uf.

$U = R \cdot I \,$

Späänang an efekt

Di elektrisk efekt $P$ (uun Watt) bereegent ham ütj at elektrisk werk $W$ per tidj $t$:

$P =\frac{W}{t} \,$

Auer di struum $I$ ham efter elektrisk lääs $Q$ an tidj $t$ bereegent, komt at tu

$P = U \cdot I \,$

Luke uk diar

• Stroom - Stroomkraft - Energii

Ferwisang efter bütjen

• Ferklaarang faan't späänang mä't "weedermodel" (sjiisk)