Iraan

	جمهوری اسلامی ايران; Dschomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān; Islaamsk Republiik Iraan
Flagge des Iran	Wappen des Iran
Flag	Woopen
	Woolspröök: استقلال آزادی جمهوری اسلامی; Esteqlāl, Āzādī, Dschomhūrī-ye Eslāmī; (persisk för „Suwereniteet, Freihaid, Islaamsk Republiik“)
Amtelk spriak	Persisk
Hoodstääd	Teheraan (Tehran)
Stoot (skak)	Islaamsk republiik
Stoot baas	de jure: Imam Muhammad al-Mahdi; de facto: Ajatollah Seyyed Alī Chāmene'ī
Regiarang baas	President Masoud Pezeshkian
Grate	1.648.195 km²
Iinwenern	92.838.753 (2025)
Iinwenern per km²	44,9 Iinw./km²
BIP Totaal (nominaal); Total (KKP); BIP/Iinw. (nominaal); BIP/Einw. (KKP);	2011 $ 496,243 Milliarden (25.); $ 1.006,540 Milliarden (17.); $ 6.445 (80.); $ 13.072 (70.);
HDI	▬ 0,707 (88.)
Münt	1 Iraans Rial (iar = 100 Dinars)
Natsionaalhümne	Soroud-e Melli-ye Dschomhuri-ye Eslami-e Iran
Tidjsoon	UTC+3,5 / UTC+4,5 (Maarts-September)
Autokääntiaken	IR
TLD	.ir
Tilefoonföörwool	+98

Tekst üüb Öömrang

Tekst üüb Fering

A Iraan (uk Persien, persisk ‏ايران‎ Īrān [iːˈrɔːn] ) as en lun uun Fööraasien. Bit 1979 wiar't en monarchii, sant det rewolutsion as't en islaamsk republiik.

Geografii

Koord

Teheran

Urmia Sia

Kaspisk Sia

Geograafisk Laag

Iran leit twesken 40° an 24° (faan a nuurd tu a süüd) an 64° an 44° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi fiiwsis grater üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (1.599 km) faan't lun wurt mä Irak an det kurtst (48 km) mä Armeenien diald. At lun dialt uk en 921 km lung grens mä Afghaanistaan, en 689 km lung mä Aserbaidschan, en 909 km lung mä Pakistaan, en 1.148 km lung mä Turkmenistaan, en an en 534 km lung mä’t Türkei. A eeg faan Iran bi det Kaspisk Sia as 728 km lung uun a nuurd an bi a Persisk Golf mä 1.536 km uun a süüd.

De huuchst ponkt uun't lun as mä en hööchde faan 5.600 meetern de Damawand (üüb Persisk كوه دماوند, DMG Kūh-e Damāwand), wat uun dön Alborz Berger leit.

Prowinsen

At lun hää 31 prowinsen:

#	Prowins	Hoodsteed
1	Albors	Karadsch
2	Ardabiil	Ardabiil
3	Buuschehr	Buuschehr
4	Chuusestaan	Ahwaas
5	Esfahaan	Esfahaan
6	Giilaan	Rascht
7	Golestaan	Gorgaan
8	Hamadaan	Hamadaan
9	Hormosgaan	Bandar Abbaas
10	Iilaam	Iilaam
11	Jasd	Jasd
12	Kermaan	Kermaan
13	Kermaanschaah	Kermaanschaah
14	Kohgiiluuje an Buujer Ahmad	Jaasuudsch
15	Kordestaan	Sanandadsch
16	Lorestaan	Chorramaabad
17	Maasandaraan	Saarii
18	Markasii („Maden“)	Araak
19	Nuurd Choraasaan	Bodschnuurd
20	Qaswiin	Qaswiin
21	Qom	Qom
22	Paars	Schiiraas
23	Rasawii-Choraasaan	Maschhad
24	Sandschaan	Sandschaan
25	Semnaan	Semnaan
26	Siistaan an Beluutschistaan	Saahedaan
27	Süüd Choraasaan	Biirdschand
28	Teheraan	Teheraan
29	Tschahaar Mahaal an Bachtijaari	Schahr-e Kord
30	Uast-Aserbaidschaan	Tabriis
31	Waast-Aserbaidschaan	Urmia

Kliima

Iraan hee en manigfualig kliima, faan ariid an semi-ariid tu subtroopisk bi't Kaspisk Sia an uun a nuurdelk holtingen (walt), heer faal a temperatuuren säälten oner a froost an det regiuun blaft fochtig. Uun at Kaspsik Sia Regiuun (Giilaan, Golestaan an Maasandaraan) stiig somertemperatuuren säälten auer 29 °C. A juarlik rinfaal as 680 mm am a uast an muar üs 1.700 mm uun't waasten.

Uun't Zagros baseng, uun a waast faan Iraan, san liiger temperatuuren an hard wontern, mä froostig dai-temperatuuren an swaar snä. A uast- an madel-baseng san ariid, mä maner üs 200 mm rin an haa wüüstneien. A somertemperatuuren kön 45 °C raage, uun Dascht-e Kawiir (Persisk دشت كوير) sogoor 70 °C. A UN koordinaator för Iraan hee saad, dat "weederwaant det slimst mensklik seekerhaidsprobleem uun Iraan faan nütidj as".

Köppen-Geiger kliima koord faan 1980 bit 2016.
Köppen-Geiger kliima koord faan 2071 bit 2100, bereegnet troch en globaal apwarmin model, diar det apwarmin uun a kementidj föörütj sai.

Etymologii

Uun at fergingenhaid wurd Iraan faan bütjluns lidj "Persien" neemd. Faan a iinwenern wiar at lun "Iraan" beneemd. De amtlik nööm wiar Persien. Uun't juar 1935 neemd Reza Schah Pahlavi det lun am tu Iraan. De nööm Iraan ment "lun faan a Aarier". Hat woort uun det ääler buk faan a Soroastrismus, Avesta, brükt. Uun't 19. an 20. juarhunert wurd de nööm Aarier faan Europeern brükt, am aal a indogermaans mensken tu beneemen. Det "Aarisk Rasse" wiar en ütjdrük, diar Hitler brükt, am sin "auerwäärdig ras" tu beskriiwen. "Aarier" ment "eedel" uun iraansk spriiken.

Histoore

Amanbi 500 f.Kr. wiar det areaal, wat nü Iraan as, at sentrum faan't Achameniiden Rik. A greks stäädstooten streed jin a persisk armeeen, diar faan Darius de Grat an Xerxes uunfeerd wurd. Do naam Alexander de Grat at lun iin, efterdat hi auer a Achameniiden faan Persien siiget hed. Hi regiaret, bit hi stoorew. Do regiaret a greks Seleukiiden, bit jo faan't Arsakiiden Rik slaanj wurd, diar leeder jin't Röömsk Rik streden hää. Efter at Arsakiiden (Parter) Rik kaam at Sasaniiden Rik (224 – 651) tu a meecht. Ööder fulken haa Persien iinnimen, so üs a Arabern (7. juarhunert), a Türken (10. juarhunert) an a Mongoolen (13. juarhunert). Oober Iraan hed an hee altidj en ööder an eegen iraansk kultuur, diar widjer lewet.

Efterdat a muslimsk Arabern a Iraan iinnimen hed, wurd persisk wüfen üs hüshual-slaawen ferkääft, persisk maaner wurd twüngen, tu bauen, tu büürin an hard werk tu maagin. A araabsk Abbasid kalif Harun hed persisk konkubiinen.

Widjert at njüügenst an tjinst juarhundert, 819 bit 999, bleud (Nei-) Persisk spriik an kultuur oner at Samaniiden Rik weler ap. At Turko-Persisk Seldschuken Rik fuarmet at 11. juarhunert.

At Safawiiden-Rik (1502-1736) maaget at Schiitisk rochtskuul faan a Islaam tu't stootsreligioon faan Iraan. A letst köningen faan Iraan wiar faan det Pahlavi dynastii, an regiaret faan 1925 bit 1979, üüs efter en rewolutschuun Ayatollah Khomeini en islaamisk republiik gründet.

Ufluup

Antike:

Mä't Köningrik Anshan wurd Persien uun det 7. juarhunert f.Kr. dial faan det Meedisk Rik
Achameniiden Rik (Ual Persisk: 𐎧𐏁𐏂, Xšāça, lit. 'keiserrik'): 550 f.Kr. bit 330 f.Kr.
Makedoonsk Rik an Seleukiiden Rik: 330 f. Kr. bit 247* f. Kr. (*uun Persien) Alexander de Grat köning faan Makedoonien, efter san duas haa sin militeers (a diadochen) det könangrik apdiald. Seleukos Nikator
Arsakiiden Rik: 247 f.Kr. bit 224
Sasaniiden Rik (Madel Persisk: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 Ērānšahr, lit. 'Iraansk Keiserrik'): 224 bit 651

Uun de tidj faan a Persisk Riken hee ham en bedüüden kultuur briad maaget. Hanel an konst bleud ap. Ual/Madel Persisk an Arameesk wiar amtspriiken faan't rik. Fööraasien an Madelaasien kaam oner persisk iinflööd an diar wurd bit daaling "iraansk spriiken" snaaket.

Spriiken

Nochhuaren uun Fööraasien san diar soföl ünlik spriiken üüb een bonk üs uun Iraan. Persisk as at iansigst amtspriik uun det lun. Hat wurt uk snaaket uun Afghanistan an Tadschikistan. Persisk hiart tu a twiig faan a iraansk spriiken an sodening tu't indogermaans.

Uun det lun tesken Kaspiask Sia an Persisk Golf wurt uk trii grat manertaalspriiken snaaket, det san Aserbaidschaansk amanbi 20%, Kurdisk (Sorani an Süüdkurdisk) amanbi 10% an Maasandaraans mä Gilaki (bial Kaspisk spriiken) amanbi 5%. An do komt uk araabisk mä 2% faan lidj uun dön süüdelk regiuunen diartu.

Aserbaidschaansk wurt fööraal uun de nuurd-waastelk loonsdial snaaket, uun Ardabiil, Sandschaan Uast- an Waast-Aserbaidschaan. Amanbi 16 miljuunen minsken faan a Aseri manerhaid lewe miast nai bi a grens tu üüs naiberlun Aserbaidschaan.

Kurdisk (mä Lorisk) as en spriik, diar uun Kordestaan, Kermaanschaah, Lorestaan an üs Sorani uun't Autonoom Regiuun Kurdistaan faan a Iraak snaaket wurt. Uun a Iraan snaake amanbi 10 miljuunen minsken Kurdisk.

Maasandaraans of Tabari as det spriik faan amanbi 5 miljuunen mensken. Hat wurt fööraal uun det Kaspsik Sia Regiuun (Giilaan, Golestaan an Maasandaraan) spreegen.

Natuur

Diarten

Iraan hee en rik tiirwelt mä 34 fladermüs slacher, mangusten, gulschakaal, indisk wulew, indisk faskoter, foos, strimelhyäänen, leopard, euraasisk loks, brünbeer an asiaatisk suartbeer. Paartuanet Kloksdiarten san wilswin, muflon, ruadhirsk an gatselen. A asiaatisk gepard (A. j. venaticus) lewet bluat noch uun Iraan. Domestisiaret slacher san sjep, siig, beest, hingst, weederbüfel, eesel an kameel. Iraan hee muar üs 570 slacher faan fögler, so üs fasaan, aarebaarin, iarner an falken.

Wiartskap

Uun't juar 2017 woon Iraan 214.5 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb't traad steed faan lunen, wat eerdgas wan^[4]. Iraan hee uk natüürelk resursen faan eerdööle. Hat as en mäfulger faan OPEC. Eerdööle as ian faan sin wichtagst eksportprodukten. Ris, konsthunwerk, maten (tepich) an safraan san wichtig lokaal produkten. Iraan as een faan a gratst eksportöören an produsenten faan kaawiar an pistazien üüb a welt. Iraan hee fabriken, diar industriel produkten maage. Iraan werket uk uun't fial faan a biomedesiinsk wedenskapen. Rial as at münt, wat uun Iraan brükt wurt.