Saaterlönj

Täkst aw mooringer frasch

Saaterlönj (Saatersch Seelterlound, tjüsch Saterland) as en gemiinde önj e loonkris Cloppenburg önj Naarersaksen, ma e fläche foon 123,62 km² än aw e 31. detsämber 2004 12.844 inboogere. Dåt heet fjouer toorpe: Ramsloh (saterfrasch Roomelse), Strücklingen (Strukelje), Scharrel (Skäddel) än Sedelsberg (Säidelsbierich). Di frasche Spräke foon dåt Saaterlönj, dåt Saaterfrasch, as di latjeste gödjkånde manertålspräke foon Tjüschlönj.

Geografii

Geografische lååge

Dåt Saaterlönj lait önj dåt nordweest foon dåt Oldenburgisch Münsterlönj, önjt triikånt Leer, Cloppenburg, Oldenburg. Önj dåt sööse wårt dåt Saaterlönj foon dåt Kustenkanool begränsed, önj dåt norden än nordweest slüt dåt bai Ååstfraschlönj önj. Ouers wilems wårt uk dåt Saaterlönj ma e oudere frasche lönje önj Naarersaksen tu Ååst-Fraschlönj räägend. Jü Leda as en struum än nordgränse foon dåt Saaterlönj, jü flüt foon dåt ååsten eefter dåt weesten.

In dåt weesten wårt dåt Saaterlönj oufgränsed foon dåt toorp Idafehn, wat tu e tu gemiinde Ostrhauderfehn hiirt. Iir wus jüdeere feenkolonii aw sater grün anläid wörd. Dadeer feen-toorpe lade önj dåt gebiit, weer iir di swiiri tu passiirende moose am dåt Saaterlönj haane läi. Önj dåt ååsten wårt dåt Saaterlönj döör e Elisabethfehnkanool oufslin, di ouer jü hiilje längde en geograafisch gränse bilet. Jü bit tu jü burgerönjtschiising foon 1949 (1951) tu Saaterlönj hiirende iirere moose-gemiinde Elisabethfehn bai e Elisabethfehnkanool hiirt tu tids tu e gemiinde Barssel.

Saaterlönj wårt foon jü Sagter Ems (sat. Seelter Äi) foon dåt sööse eefter dåt norden döörfliitjet än diilt et önj da tau wichtiste moose Weest-Foan än Ååst-Foan.

Näibergemiinde

Da näibergemiinde foon Saaterlönj san:

Samtgemiinde Jümme
Barssel (sat. Bäärsel)
Friesoythe (Ait)
Samtgemiinde Nordhümmling (Noudhumling)
Ostrhauderfehn (Aastrauderfeen)

Histoori

Twasche dåt 11. un 13. iirhunert san frasche foon e küst (Aastfraschlönj) eefter e sööden täägen. Da manschne flüchteden flicht for störmflödje unti dåt wus tu fool lü aw e küst, weer et lönj knåp wörd. Ja fünen önjt Saaterlönj en stee aw sönjreege made önj en grut un fåårlik moorgebiit. Deer bebauden ja fjouer toorpe: Strücklingen (Strukelje), Ramsloh (Roomelse), Scharrel (Schäddel) un sunt t 19. iirhunert Sedelsberg (Sedelsbierich). Döör e isolatsjoon heet jü äin spräke foon dåt Saaterlönj har önjtwiklet unti behüült. Di saaterfrasch spräke as en dialäkt foon e frasch spräke, jü ouers önjt ååstlik Fraschlönj ål sunt iirhunerten ütjstürwen as.

Dåt Saaterlönj häi önjt madelåler en äin ferfooting än en äin ruchtboorkaid. En schraawen lönjruchtsordning as tu baispal ütj dåt iir 1587 behüüld blaawen, wat ålsü foon e ooriginal kopiirt weese koon, dåt foole åler waas. Dåt wörd döör Koorel di Grute möölik mååget, di da Frasche eefter e legende en önjtål priwilääge dänj häi. Dåt Saaterlönj wörd tu da sümboolsche Sööwen Siilönje talt än häi en ferwalting, jü ouremätje demokratiisk wus. Iinjtooch önjt iir wörd di "Tweelfträdj" wäält, di dan e ferwalting än dåt ruchtspreegen laite.

Literatuur

Annette Heese: Das Saterland – Ein Streifzug durch die Geschichte. 1988, ISBN 3-9801728-0-5.
Hans Mahrenholtz: Schrifttum über das Saterland. 1963, ASIN:B0000BL91A.
Dieter Stellmacher: Das Saterland und das Saterländische. Florian Isensee GmbH 1998, ISBN 3-89598-567-8.
J. G. Hoche: Reise durch Osnabrück und Niedermünster in das Saterland, Ostfriesland und Gröningen. Bremen 1800. Nachdruck Verlag Theodor Schuster 1978, ISBN 3-7963-0137-1.
Hanne Klöver: Spurensuche im Saterland. Ein Lesebuch zur Geschichte einer Gemeinde friesischen Ursprungs im Oldenburger Land. SKN Druck & Verlag GmbH & Co. 1998, ISBN 3-928327-32-1.
Miroslaw Piotrowski (Hg.): "Die Johanniterkapelle in Bokelesch", Isensee Verlag, Oldenburg 2007, ISBN 3-89995-213-8.